Zwyczaje wielkanocne w województwie śląskim

„Palenie żuru, wypędzanie Judasza, czy procesje konne to tylko niektóre z nierzadko zapomnianych już zwyczajów wielkanocnych.

Jak bardzo różnorodne pod kątem tradycji jest województwo śląskie, nie trzeba przekonywać jego mieszkańców. Tym, co o podobieństwach i różnicach w regionie wiedzą niewiele, polecamy przejaźdźkę wielkanocym tramwajem. Do 26 kwietnia można w nim zobaczyć, co dzieli a  co łączy Ślązaków i Zagłębiaków.

Wspólna święconka i adoracja przy grobie

Wszędzie święcono palmy, pokarmy, zdobiono jajka, obmywano się w wodzie, adorowano grób pański. Palmy zagłębiowskie bywały bardziej okazałe, zdobione bibułą i kwiatami. Wszędzie popularne było kraszenie jajek w cebuli czy w młodym zbożu. Śląsk zasłynął z jajek drapanych, a Zagłębie – ze względu na obfitość sitowia – oklejanych tym surowcem.

Konia z rzędem

Na Śląsku do dzisiaj (m.in. w Pietrowicach Wielkich, Bieńkowicach i Sudole oraz Ostropie k. Gliwic) zachowały się, mające odległą tradycję, wielkanocne procesje konne połączone z modlitwą o dobre urodzaje. W Poniedziałek Wielkanocny zaraz po południu przed kościołem formowała się procesja. Na jej czele jechali trzej młodzieńcy (jak nakazuje tradycja – wyłącznie kawalerowie) z krzyżem procesyjnym. Za nimi pozostali jeźdźcy. Procesja trwa około czterech godzin, z krótką przerwą na poczęstunek. Po wyjściu z kościoła wierni zdejmowali  z siebie wieńce i starali się tak nimi rzucić, aby zawisły na krzyżu misyjnym – ten kto pierwszy zawiesił swój wieniec na krzyżu jeszcze w tym samym roku stanie na ślubnym kobiercu.

W oczekiwaniu na Wielkanoc, czyli Wielki Tydzień

W tradycji ludowej każdy dzień Wielkiego Tygodnia ma swoje znaczenie:

Wielka Środa zwana też żurową strzodą jest pierwszym dniem Wielkiego Tygodnia, które ma własne zwyczaje ludowe. Na Śląsku są to: palenie żuru (palenie skoczek, skrobaczek) i wypędzanie Judasza.

Przesądem związanym z Wielką Środą było przekonanie, że podczas wieczornego dojenia krów  na zwierzęta nie może paść światło, bo wtedy zmadrzeją i nie będą dawać mleka.

Z Wielkim Czwartkiem wiązało się szereg wierzeń i przesądów. Popularne było przekonanie o szczególnej aktywności czarownic odbierających pożytek z bydła. Dzień był dogodny do uprawiania białej magii, np. przepędzania kretów. Dobrze było siać  jęczmień i len, ale nie można było wywozić na pole obornika. Nie wolno było zmieniać pościeli, bo w domu zalęgłyby się pchły.

Wielki Piątek był najbogatszy w obrzędy i przesądy ludowe. Duża ich część związana była z obrzędowością kościelną, szczególnie wtedy rozbudowaną i oddziałującą na wyobraźnię ludu. Powszechnie praktykowanym i starym zwyczajem było obmywanie się w rzece, strumyku, czy stawie. Woda miała działanie przede wszystkim zdrowotne: skóra po umyciu miała być miękka, cera piękna i bez piegów.

Skuteczne miało być wielkopiątkowe rzucanie uroku, aby więc się przed nimi ustrzec należało do wypowiadanych pochwał dodawać „bez uroku”. W tym dniu nie wolno było niczego z domu sprzedawać, bo majątek by się zmarnował.

W Wielki Piątek można było również stawić horoskopy pogodowe: grzmot lub deszcz oznaczał urodzaj, a zwłaszcza dużo paszy dla bydła, deszcz zapowiadał też rok suchy i na odwrót – pogoda wróżyła mokry rok, dobry urodzaj zapowiadała też poranna rosa na szybach lub drzewach, mróz w nocy – dobre sianokosy, a mróz w dzień obfity zbiór fasoli, wycie psów – bogate roje pszczele.

Do tradycyjnych obrzędów w Wielką Sobotę należy święcenie ognia, wody oraz potraw przygotowanych na święta. Poświęcenie „nowego ognia” symbolizującego światło Chrystusowe zostało przyjęte przez kościół z dawnych zwyczajów pogańskich.

Drugim obrzędem mającym miejsce w Wielką Sobotę w czasie nabożeństwa jest święcenie wody. Woda stosowana była w magii leczniczej, „deszczowej” i w zabiegach oczyszczających. Święci się nią w czasie świąt wielkanocnych izby, potrawy, obejścia, a nawet pola. Używało się jej również przy narodzinach i przy śmierci, gdyż przypisuje się jej cudowne właściwości i moc odpędzania zła.

Wielka Sobota od średniowiecza była dniem święcenia potraw wielkanocnych. W przemysłowej części Górnego Śląska święcone nie było znane.

Wielkie wielowyznaniowe świętowanie

Śląscy i zagłębiowscy wyznawcy religii prawosławnej przybywają na uroczystości Wielkiego Tygodnia do cerkwi pw. świętych Wiery, Nadziei, Luby i ich matki Zofii w Sosnowcu. Obchodzą Wielkanoc zawsze po świecie żydowskiej Paschy. W tym roku święta wielkanocne przypadają w tym samym czasie dla wyznawców religii katolickiej, jak i prawosławia. Kolejny wspólny termin będzie dopiero za ponad dziesięć lat.

Uroczystości Wielkiego Tygodnia wyglądają w obu wyznaniach podobnie. W cerkwi nie buduje się tylko grobu z figurą Chrystusa lecz na podwyższeniu, symbolizującym grób, sytuuje się płaszczenicę – haftowany całun z wyobrażeniem Chrystusa w grobie. Pokarmy, takie same jak w kościele katolickim, święci się zazwyczaj w nocy, po uroczystości Zmartwychwstania. Nabożeństwo Wielkiej Nocy rozpoczyna się o północy, wtedy to płaszczenicę przenosi się do ołtarza, a wierni w uroczystej procesji okrążają cerkiew.

Wielkanoc czas zacząć…

Z niedzielą wielkanocną wiążą się rozmaite wierzenia. Należą do nich m.in. zwyczaj ścigania się furmanek wiozących gospodarzy z rezurekcji. Popularny w innych regionach Polski zwyczaj dzielenia się jajkiem i składania sobie życzeń tuż przed śniadaniem wielkanocnym nie był na Śląsku powszechnie znany, praktykowano go jednak w wielu wsiach Opolszczyzny. Jajko dzielił z reguły gospodarz, ojciec rodziny, współcześni czyni to zwykle gospodyni. Każdy z domowników otrzymywał cząstkę jajka.

Śląskie dzieci mogą mówić o sporym szczęciu – tylko w naszym regionie czekają na łakocie, które przynosi im zajączek.

Co na wielkanocnym stole?

Najdawniejsze wzmianki dotyczące stołu wielkanocnego mówią o chlebie, soli, jajkach, wędzonce, chrzanie i winie oraz specjalnie pieczonych ciastach (struclach i babach zwanych buchetkami).  Później pojawiły się baranki albo zające z ciasta i wielkanocny wieniec. Nieraz pieczono po kilka lub kilkanaście małych zajączków, którymi obdarowywano dzieci chodzące po dyngusie.

Piecze się również wielkanocny wieniec, czyli drożdżową plecionkę, którą stawia się na stół wypełniony kolorowymi kroszonkami i ozdobiony gałązkami bukszpanu. Na każdym śląskim stole stały również kołacze, dawniej pieczone zwykle tylko z posypką, obecnie są jeszcze nadziewane serem, makiem, jabłkami itd.

Charakterystycznym pieczywem wielkanocnym są małe chlebiki, w które zawija się kawałki szynki lub kiełbasy, zwane szołdrami (na Górnym Śląsku – szczodrami lub sodrami). Tymi chlebkami obdarowywały dziewczęta (razem z kroszonkami) chłopców, którzy przychodzą po dyngusie.

Poniedziałek wielkanocny kontrastował swym charakterem z poprzednim dniem – w przeciwieństwie do poważnego nastroju niedzieli był on dniem zabaw i wzajemnych odwiedzin. Najbardziej znaną i praktykowaną po dziś dzień zabawą jest oblewanie wodą kobiet i dziewcząt (a więc „sił rodzących”) – zwyczaj bardzo dawny i popularny na całym Śląsku. Śmigus – dyngus był i jest różnie nazywany: dyngus, śmigus, śmirgust, sikacz, sikanie, lanie, oblewanie, lany poniedziałek. Jego początki sięgają pogaństwa, a były one elementem święta agrarnego.

Śmigus-dyngus

Obrzędowe oblewanie czy rozpryskiwanie wody miało charakter wegetacyjny i głębszy sens obrzędowy : sprowokowanie lub zaklęcie przyrody, aby sprzyjała ludziom i ich pracy na roli.

Obydwa terminy – śmigus-dyngus pierwotnie oznaczające odmienne zwyczaje (dyngusować – otrzymywać wykup, śmigus – uderzenie gałązka wierzbową i oblewanie wodą) od dawna przybrały wspólne znaczenie. Zwyczaje te faktycznie się połączyły, tzn. polewanie wodą i chłostanie (uderzanie) gałązkami oraz obdarowywanie polewających.

Smaganie „bacikiem” podczas dyngusu praktykowane w opolskim mogło polegać na „biciu” rózgami dziewcząt przez chłopców lub odwrotnie – w zależności od zwyczaju w danej wsi.

Dziewczęta obdarowywały oblewających ich kawalerów kroszonkami, których kolory i wypisane sentencje miały znaczenie informacyjne o zamiarach i nadziejach dziewczyny wobec chłopaka. Dyngus stawał się również okazją do rozpoczęcia oficjalnych zalotów. W ten sposób obrzęd nabierał dodatkowego znaczenia społecznego.

Tydzień po Wielkanocy – święto ku czci zmarłych.

Wtedy wierni udają się na groby bliskich. Zanoszą tam palmę poświeconą w Niedzielę Palmową oraz święcone jajko. Pozostają na cmentarzu cały dzień, by dzielić radość ze Zmartwychwstania z bliskimi zmarłymi.

źródła: redakcja InSilesia.pl, Muzeum Wsi Polskiej  „

Reklamy
Zwyczaje wielkanocne w województwie śląskim

Zwali tego bałwana Marzanna

Autor: Renata Hryń-Kuśmierek. Źródło: http://archiwum.wiz.pl/2001/01034400.asp

Artykuł pochodzi z „Wiedzy i Życia” nr 3/2001


Dziś pierwszy dzień wiosny to „Dzień Wagarowicza”. Przez wieki niszczono w tym dniu Marzannę, symbol zimy i śmierci.

Bywa, że już na przełomie lutego i marca różne znaki na niebie i ziemi zapowiadają nadejście wiosny. Nam wydaje się, że nie może być nic bardziej pewnego niż zmiana pór roku. Zima odchodzi, a przychodzi wiosna, potem lato i jesień. Nasi dziadowie mieli nadzieję, że taka będzie kolej rzeczy każdego roku, ale nigdy nie byli tego absolutnie pewni.

Wierzyli, że trwanie świata i życie człowieka w dużej mierze zależą od istot „z tamtego świata”, mniej lub bardziej przyjaznych ludziom. One wszystkie, w pewnych zwyczajowo ustalonych okresach roku, działały ku naszemu pożytkowi. Stąd w tradycyjnej polskiej obrzędowości tak wiele śladów świąt zadusznych. Składane wówczas ofiary stawały się darami dla przybyszów z zaświatów, zobowiązując ich do wzajemności i opieki nad ludźmi, ich dobytkiem oraz zbiorami. Kiedy skończył się czas „pożytecznego” pobytu tych istot na ziemi, wówczas należało je odesłać tam, skąd przyszły, aby nie zaczęły szkodzić.

Być może taka jest właśnie geneza niszczenia Marzanny, zwanej również Moreną, Marzaniokiem (na Śląsku), Śmiercichą, Śmiertką, Śmierteczką, Śmiercią (w Wielkopolsce i na Podhalu). Wszystkie nazwy, w mniej lub bardziej dosłowny sposób, odwoływały się do zmory, moru, śmierci, ponieważ Marzanna była uważana właśnie za uosobienie śmierci, zimy i chorób. Powszechne było przekonanie, że jej unicestwienie spowoduje szybkie nadejście wiosny. Niszczenie kukły odbywało się w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną w języku łacińskim Laetare, a także Białą, Czarną albo Śmiertną. Podobne jak u nas obrzędy znane były w wielu krajach Europy, m.in. w Niemczech, na Słowacji, w Czechach, we Francji.

Opis topienia Marzanny podany w XVI-wiecznej „Kronice polskiej” Marcina Bielskiego jest zadziwiająco aktualny: „Za mej to jeszcze pamięci był ten obyczaj u nas jeszcze po wsiach, iż w Białą Niedzielę w poście topili bałwana, jeden ubrawszy snop konopi albo słomy w odzienie człowiecze, który wszystka wieś prowadziła, gdzie najbliżej było jakie jeziorko czy kałuża, tam zebrawszy z niego odzienie wrzucali do wody, śpiewając żartobliwie: Śmierć się wije u płotu, szukający kłopotu etc. Potem najprędzej do domu od tego miejsca bieżali, który albo która się wtenczas powaliła albo powalił, wróżbę tę mieli, iż tego roku umrze. Zwali tego bałwana Marzanna”.

Marzanna najczęściej wyobrażała postać kobiety, ale np. na Śląsku chłopcy topili również kukłę mężczyzny, czyli wspomnianego już Marzanioka. Śmiercichę robiono zazwyczaj z wiechcia słomy, który okręcano białym płótnem, ozdabiano wstążkami i koralami. Śląską maszkarę ubierano bardziej bogato strój druhny weselnej: białą bluzkę, kwiecistą spódnicę, fartuch, gorset, chustę na ramiona, korale, wianek z kwiatów i wstążki w słomianych warkoczach. Marzanną-Śmiercichą mogła być również lalka z gałganków lub kupiona w sklepie, ale musiała mieć białą sukienkę.

W różnych regionach Polski podobnie wyglądał obrzęd niszczenia Marzanny. Najpierw orszak niosący kukłę obchodził wszystkie domy we wsi, śpiewając przy tym stosowne pieśni (podobnie wyglądały bożonarodzeniowe obchody kolędnicze), np. na Podhalu:

„Jak ni mocie bobu,
To nam dejcie chleba.
Bo wos ta śmierztecka
Nie przyjmie do nieba.”

Po ich odśpiewaniu „wiosenni kolędnicy” czekali na datki. Najczęściej dawano im jajka, niekiedy drobne pieniądze. Kiedy zapadał wieczór, Śmierć wynoszono poza granice wsi. Dawniej uważano, że to teren nie należący już do świata ludzi, będący przejściem do „tamtego świata”.

Należało więc mieć się na baczności. Orszak szedł w milczeniu. Na miejscu „egzekucji” z Marzanny zdzierano ubranie, a samą kukłę podpalano i płonącą wrzucano do wody. Zgodnie z dawnym światopoglądem był to najskuteczniejszy sposób wysłania Śmiercichy w zaświaty.

Bezpieczny powrót do domów był możliwy tylko pod pewnymi warunkami. Należało to zrobić jak najprędzej, w milczeniu i nie oglądając się za siebie. Podobne reguły postępowania możemy odnaleźć w opisach innych obrzędów i tekstach ludowych baśni nie tylko z terenu Polski. Kontakt z zaświatami był bardzo niebezpieczny dla człowieka.

Od kilkudziesięciu lat obrzęd jest już przede wszystkim zabawą dzieci i młodzieży, łączoną z początkiem kalendarzowej wiosny. Uczniowie ogłosili pierwszy dzień wiosny „Dniem Wagarowicza” radosnych nastrojach i wymyślnych strojach, wręcz karnawałowych, świętują dzień bez szkoły. Mogą w wodzie utopić nie tylko kukłę Marzanny-zimy, ale przy okazji również niedole i smutki uczniowskie.

W tym artykule odpowiadamy na pytanie Czytelniczki Wiedzy i Życia o ludowy zwyczaj niszczenia Marzanny – skierowane do organizatorów ubiegłorocznego Festiwalu Nauki. O innych problemach interesujących Czytelników można dowiedzieć się pod adresem internetowym www.icm.edu.pl/festiwal


Mgr RENATA HRYŃ-KUŚMIEREK jest etnografem, absolwentką Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego.

Zwali tego bałwana Marzanna

Zwyczaje i obrzędy wiosenne w regionie (Jankowice)

Źródło: http://jankowice.info/index.php?option=com_content&view=article&id=149%3Azwyczaje-i-obrzdy-wiosenne-w-regionie&Itemid=1


 

Zainteresowanie folklorem i tradycją ludową wydaje się być coraz bardziej powszechne w naszej świadomości. Chlubimy się odmiennością obyczajów od innych regionów kraju, a nawet wiele zespołów i stowarzyszeń wykorzystując często środki unijne, podporządkowuje swój program i działalność w celu zachowania piękna kultury ludowej. Coraz częściej zwracamy uwagę na odmienność i oryginalność danej społeczności, starając się nawet wypromować cały region dzięki tzw. lokalnym produktom.

Wiosna – przez niektórych uważana za najpiękniejszą porę roku- w różnych częściach kraju obfituje w ciekawe obrzędy, szczególnie związane z wsią i pracą na roli. Są one niejednokrotnie podobne, różnią się szczegółami rozpoznawalnymi przez dociekliwych czy specjalistów. Niektóre jednak są charakterystyczne tylko dla danego regionu. Warto o nich pamiętać, a na pewno warto je kultywować ze względu na ich niecodzienny koloryt i mądrość życiową przekazywaną następnym pokoleniom. Dorota Simonides tak charakteryzuje zwyczaje wiosenne: „Jest w nich najwięcej zjawisk reliktowych, które odzwierciedlają ludzkie potrzeby zasadniczej odnowy, odrzucenia grzechu, zła, choroby,  nieszczęścia.”

Obrzędy Środy Popielcowej

Środa Popielcowa była zapowiedzią nowego, rozpoczynającego się cyklu wiosennego, który będzie trwał aż do Zielonych Świątek. Każda z siedmiu niedziel Wielkiego Postu była na Śląsku inaczej nazywana. Były więc niedziele: sucho (chudo), głucho (tłusto), czorno, bioło (środopostno), marzanno (marzanio) i palmiano (kwietno). We wszystkich kościołach okres ten rozpoczynał się od posypywania głów wiernych popiołem z ubiegłorocznych palm wielkanocnych. Kapłani w ten sposób przypominali wiernym przede wszystkim o przemijaniu i nietrwałości rzeczy materialnych. Rytuał ten wprowadzony został do liturgii Kościoła powszechnego około IV wieku. Na początku obowiązywał on tylko osoby, które publicznie odprawiały pokutę, później posypywanie głowy popiołem stało się obrzędem stosowanym wobec wszystkich wiernych. Jeszcze na początku XX wieku posypywano głowę najważniejszemu członkowi rodziny, który zabierał trochę popiołu do modlitewnika i w domu uroczyście obdzielał nim swoich bliskich.

Obrzędy środy popielcowej były niechybnym znakiem końca wszelkich zabaw karnawałowych, czy zapustnych. Dzień ten był symbolicznym przejściem ze zgiełku do ciszy i skupienia wielkopostnego.  Śląskie gospodynie wyparzały wszelkie garnki i tygle, aby usunąć pozostałości tłuszczu i smak mięsa. W niektórych domach wyrzucano nawet ostentacyjnie patelnie przez okno do sadu lub wynoszono je na strych.

Topienie marzanny

Najbardziej znanym obrzędem wiosennym było topienie marzanny, nazywanej również Moreną, czy Marzoniokiem. Słomiana kukła kobiety była wyobrażeniem oraz symbolem odchodzącej zimy oraz  wszelkiego zła. Sam zwyczaj przywoływania w ten sposób wiosny przywędrował najprawdopodobniej za pośrednictwem Czech z Frankonii i Norymbergii. Nie zawsze palono marzannę w pierwszym dniu wiosny. Niektóre przekazy podają, iż na ziemi pszczyńskiej już ten obrzęd następował 12 marca – „Na świyntego Grzegorza, zima idzie do morza”- godali ludzie we wsi. W pochodzie uczestniczyli także różni przebierańcy: król, anioł, diabeł, święty itd. Najpóźniej jednak palono marzannę w Niedzielę Palmową, aby w Wielkim Tygodniu nie zakłócać już zupełnie innego obrządku. Kukłę na wysokiej żerdzi wynosiła poza wieś młodzież. Można było spotkać nawet odmianę męską – tzw. marzanioka. Dziewczęta topiąc taką postać chciały również wybawić swoją społeczność od najbardziej uciążliwej choroby męskiej, jaką był alkoholizm. Do takiej kukły, ubranej w strój męski, wkładano do ręki butelkę wody oraz szklankę, którą umieszczano w kieszeni.

Każdy mieszkaniec starał się, aby procesja z marzanną przechodziła obok jego zagrody i zabrała ze sobą choroby, zimę i zło z gospodarstwa. W niektórych wsiach trasa pochodu z marzanną była z góry ustalona i rozpoczynała się od plebanii, poprzez dom sołtysa, nauczyciela i znaczniejszego gospodarza. Starano się wynagradzać uczestników pochodu kołaczem lub jajkami, przekupując w ten sposób niosących, by marzanna nie zajrzała do okien domów, co mogło sprowadzić śmierć lub nieszczęście na domowników. W trakcie obrzędu bito kukłę kijami, obrzucano błotem czy kamieniami. Po wyjściu poza granice wsi następowało albo topienie kukły w najbliższych rzekach, albo marzannę palono.

Po pożegnaniu zimy wracająca młodzież zrywała drzewko – gaik zielony, który przynosiła do wsi jako symbol wiosny, młodości, zdrowia oraz nadchodzącego wraz z nową porą roku – szczęścia. Gaik był najczęściej dużą sosnową gałązką przyodzianą we wstążki, wydmuszki oraz inne ozdoby i tak jak wcześniej marzanna, musiał on również zawitać do każdej zagrody, a gospodynie obdarowywały niosących gościńcem (jajka, kawałki ciasta, drobne pieniądze). Gałązki gaika wtykano w różne miejsca domu, do drzwi pomieszczeń gospodarskich, co miało chronić zabudowania przed gradem, piorunem, czy innymi nieszczęściami. W niektórych częściach Śląska obrzęd gaika był wykonywany dopiero na drugi dzień po utopieniu marzanny, dziś łączy się te dwa zwyczaje w jeden, kultywowany przez młodzież szkolną w pierwszym dniu wiosny – 21 marca. Warto jednak pamiętać, iż były to dwa osobne obrzędy, mające swoje źródło w słowiańskiej tradycji, kiedy wierzono jeszcze w pogańskie bóstwa.

„Palenie żuru”

Obrzędy Wielkiego Tygodnia rozpoczyna tzw. Żurowa Strzoda (środa). W tym dniu starano się palić wszystkie stare i niepotrzebne już szmaty, gałęzie i śmieci. Chłopcy brali stare miotły (skrobaczki) nasączane żywicą lub smołą i z podpalonymi jak pochodnia biegano po polach i okolicznych wzgórzach, aby ziemia dobrze rodziła oraz ziarno szybko dojrzewało. Wołano przy tym „żur palę, buchty chwalę, co krok to snop”. Niedopalone miotły znoszono w jedno miejsce i urządzano wspólne ognisko. Mieszkańcy wsi również przynosili pograbione resztki trawy, słomy i inne „rupiecie”, by się „zło nikogo nie imało”.

Ciekawym przesądem w Wielką Środę jest dojenie krów po ciemku. Starano się nawet zakrywać oczy zwierzętom chroniąc je przed wszelkim światłem, gdyż mogłyby podczas dojenia zmądrzeć i nie dawać więcej mleka.

Obrzęd Wielkiego Czwartku

W Wielki Czwartek cichły dzwony kościelne, a ich dźwięk zastępowany był przez różnego rodzaju kołatki, klekotki czy klapaczki. Wierzono, iż w dniu wydania Chrystusa, zło ma bardzo dużą moc, dlatego ludzie smarowali rano nogi tłuszczem, lub pocierali je popiołem, aby uchronić się przed wszelkimi chorobami ciała. W domach zasłaniano lustra oraz zatrzymywano zegary. Starano się nawet zakładać czarną odzież na znak żałoby. Nie można było również wykonywać żadnych ciężkich prac polowych, a w szczególności wywozić obornika, aż do Wielkiej Soboty. Gospodarze również w tym dniu odstraszali krety chodząc po polu i uderzając drewnianym kołkiem wymawiając zaklęcie.  Palono również spróchniałe drewno, a popiół rozrzucano po polu, by zapewnić sobie urodzaj.

O świcie w Wielki Piątek…

…kto tylko mógł, spieszył na tzw. Cedron, czyli mycie w pobliskim potoku, rzece czy jeziorze. Ważne było, aby obmyć się przed wschodem słońca w milczeniu, natomiast wody na ciele nie można było wycierać – musiała sama wyschnąć co miało to uratować skórę przed wszelkiego rodzaju owrzodzeniami oraz ujędrnić i wygładzić cerę. Po powrocie do domu należało wypić kieliszek tatarczówki, kto tego nie uczynił mógł zostać pijakiem przez cały następny rok. Wczesnym rankiem kreślono kredą trzy krzyżyki na drzwiach, co miało uchronić mieszkających od zmory i złych ludzi. Rozmawiano ze sobą cicho, na lustra nakładano kir oraz poszczono przez cały dzień. Nie wynoszono i nie sprzedawano niczego z chałupy, aby majątek nie przepadł. Ważne w tym dniu było nawiedzenie grobu Chrystusa i ucałowanie krzyża.

Obrzędy Wielkiej Soboty

nierozerwalnie związane są z poświęceniem ognia, wody oraz pokarmów. Świece pobłogosławione w tym dniu odpędzały (zapalone w oknie) pioruny, a umierającemu wkładano je w dłonie, by łatwiej mu było przejść na drugi świat. Natomiast święcona woda służyła domownikom przez cały kolejny rok.

Ważnym i najbardziej praktykowanym elementem w tym dniu jest święcenie potraw. W skład święconego wchodziły podstawowe produkty jak: chleb, jaja, sól, wędliny, ciasto, ser i masło – chodzono z tymi produktami do kościoła, aby ich nie zabrakło w ciągu roku. Poświęcenie jajka miało charakter magiczny. Wiązało się z budzeniem życia oraz kultem zmarłych.

Wielkanoc

W pierwszym dniu świątecznym popularna była msza rezurekcyjna, odprawiana o świcie. Po niej można było zakończyć cały ten czas pokutny i zasiąść do sutego śniadania z domownikami. Koniecznym było zjeść przynajmniej odrobinę jajka, natomiast popularną formą było spożywanie przez gospodarzy sporej ilości chrzanu, na pamiątkę pojenia Chrystusa octem i żółcią. Ważne było, ażeby podczas śniadania nie uronić ani okruszki, natomiast skorupki z jajek zakopywane były w ogrodzie, lub podawane kurom, żeby lepiej niosły. Gospodarze objeżdżali swoje pola i na każdym rogu wtykali w ziemię krzyżyki zrobione z palmy. Kropili również ziemię wodą święconą. Ciekawą i zapomniana już zabawą w tym dniu było kulanie jajec. Polegała ona na toczeniu do specjalnego wgłębienia  w ziemi (ducki) jajek. Wygrywał ten, kto ich wkulał  najwięcej, a nagrodą były wszystkie jajka, które potoczyły się w inne strony.

Lany Poniedziałek

Najciekawszym i najbardziej chyba przez młodzież oczekiwanym dniem był śmigus-dyngus. Poniedziałek, obok poważnej niedzieli był czasem zabaw i wzajemnych odwiedzin. Praktykowanym obrzędem w tym dniu było polewanie wodą oraz smaganie gałązkami swojej sympatii. Dlatego pod względem społecznym był to ważny moment, ponieważ w tym dniu młodzi ludzie rozpoczynali oficjalnie zaloty. Dziewczyna oblana przez swojego adoratora, obdarowywała go kroszonką z wypisanymi sentencjami mówiącymi o jej zamiarach czy nadziejach   wobec chłopaka. Polanie wodą, nawet przesadne, było przejawem sympatii, a najbardziej mokra panna mogła uważać się za najbardziej podobającą kawalerom.

Na ziemi pszczyńskiej wiele z tych zwyczajów i obrzędów zostało zapomnianych, niektóre istnieją w formie szczątkowej. Warto jednak pamiętać o tej formie ludowości i kultywować tradycję, która często w formie zabawy przekazuje głęboki sens związany z dorocznym cyklem wegetacyjnym. Uczy szacunku do przyrody i jednoczy rodzinę oraz społeczność lokalną.

Michał Pudełko

Bibliografia:

1. Jerzy Pośpiech, Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole 1987.

2. Barbara Ogrodowska, Ocalić od zapomnienia. Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2007.

3. Krystyna Sajdok, Podróż do źródeł śląskiej tradycji, Mysłowice 1995.

4. Dorota Simonides, Najpiękniejsze zwyczaje i obrzędy górnośląskie, Katowice 1995.

Artykuł ukazał się w Gazecie Pszczyńskiej nr 6, z 30 marca 2010 r.

Zwyczaje i obrzędy wiosenne w regionie (Jankowice)